Heretology – Vol. 15 (Η κρίση και οι …τετράγωνες αγελάδες)

Αβεβαιότητα:: Είχα γράψει προ (ολίγου) καιρού σε τούτη τη στήλη: «δεν ασχολούμαι με την κρίση. Όχι φυσικά επειδή δεν με αγγίζει. Είναι όμως που αισθάνομαι αδύναμος. Τι νόημα έχει επίσης μία ακόμη άποψη-συνταγή για την έξοδο από το αδιέξοδο;». Εξακολουθώ να πιστεύω ότι δεν έχει κανένα νόημα. Μια άποψη όμως την έχω (όπως και …κωλοτρυπίδα σύμφωνα με το βρώμικο ρηθέν του Χάρρυ), και θα σκάσω αν δεν τη βγάλω. Αυτό που δεν έχω, είναι βεβαιότητα (πλην της βεβαιότητας ότι είμαι …αβέβαιος). Ακολουθούν λοιπόν μερικές σκόρπιες παρατηρήσεις και επισημάνσεις, με την πρόθεση να αποφύγω χιλιοπατημένα εδάφη.

:: Στον πυρήνα της οικονομικής κρίσης νομίζω ότι βρίσκεται μία …παρεξήγηση. Μία παρεξήγηση η οποία ποτίστηκε από τον ανθρώπινο φθόνο και φούσκωσε από την υπεροψία της γνώσης. Μία παρεξήγηση η οποία πηγάζει από το ερώτημα «τι είναι Επιστήμη».

:: Οι οικονομολόγοι, φθονώντας την Επιστήμη και την τήβεννο κύρους και εγκυρότητας που την περιβάλει, ακολούθησαν το δόγμα του φιλοσόφου Χιουμ («ανοίγω ένα βιβλίο, αν δεν έχει αριθμούς μέσα το πετάω στην πυρά είναι γεμάτο ψεύδη»), υιοθέτησαν εργαλεία και τεχνικές από τα μαθηματικά, ειδικά τη στατιστική, τη φυσική ακόμη και από τη βιολογία. Μέχρις εδώ όλα καλά και θεμιτά. Τα στραβά όμως ξεκίνησαν όταν άρχισαν τις προβλέψεις, μπερδεύοντας την πρόγνωση των εκλείψεων στο τακτικό και ήσυχο πλανητικό μας σύστημα με τον τυρβώδη κόσμο της οικονομίας. Λέτε η ρήση «πας μετά Χριστόν προφήτης γάιδαρος να βγήκε εν κενό; Γιατί δεν μπορείς εκ του παρελθόντος να προβλέψεις τα μελλούμενα, κι αυτό είναι το μόνο που μας διδάσκει (και αν) η Ιστορία.
Η στατιστική της γαλοπούλας:: Τούτη την αδυναμία μας τη διαφωτίζει ιδανικά το περίφημο (αντι)παράδειγμα της γαλοπούλας. Ας προσπαθήσουμε νοερά να βρεθούμε στη θέση μίας γαλοπούλας στο χωριό. Ο αγρότης-αφεντικό του αγροκτήματος την προσέχει, τη φροντίζει, την ταΐζει καθημερινά, μάλιστα επειδή είναι και οπαδός των βιολογικών και της οικολογίας χρησιμοποιεί μόνο τις καλύτερες πιστοποιημένες τροφές. Ζωή και …κότα η γαλοπούλα, ευτυχισμένη και ανέμελη. Μπορεί δε στη φάρμα να υπάρχει και καμία σπουδαγμένη γαλοπούλα η οποία θα διαβεβαιώνει τις άλλες ότι όπως αποδεικνύει «επιστημονικά» το γραμμικό μοντέλο όλα θα πάνε καλά, τα σημεία είναι όλα πάνω στην προβλεπόμενη καμπύλη, η τυπική απόκλιση είναι μικρή. Τα φύλλα του ημερολογίου πετάνε όμως και φτάνει η αποφράς ημέρα: 24 Δεκεμβρίου. Η γαλοπούλα πριν προλάβει να καταγγείλει την απάτη, βρίσκεται γεμισμένη με κάστανα και ροδοψημένη…

:: Υπάρχουν κάποιες γενικές αρχές τις οποίες (οφείλει να) γνωρίζει κάθε επιστήμονας: 1) τα μοντέλα και οι θεωρίες εμπεριέχουν απλουστεύσεις, εξιδανικεύσεις, προσεγγίσεις και εσκεμμένες παραλείψεις, γεγονός απολύτως λογικό όταν μιλάμε για έναν πολυπαραμετρικό, ενίοτε δε χαοτικό κόσμο. 2) δεν πρέπει να ξεχνά, ποτέ, μα ποτέ ότι ο διάβολος παραμονεύει στις λεπτομέρειες. Να θυμάται την διδακτική κατάρρευση του υπερφίαλου νευτώνειου μοντέλου (τότε στα τέλη του 19ου αιώνα όταν οι φυσικοί θεωρούσαν ότι είχαν εξηγήσει τα πάντα, και απέμεναν μόνο κάτι μικρομερεμέτια), το οποίο και καταρρίφθηκε επειδή μεταξύ άλλων η τροχιά του πλανήτη Ερμή παρέκκλινε από την προβλεπόμενη κατά …0.00038 μοίρες! Ένα ΟΧΙ στην επιστήμη υπερτερεί δισεκατομμυρίων ΝΑΙ. Δεν υφίσταται «επιβεβαίωση» μιας θεωρίας, υπάρχει μόνο η βέβαιη οριστική απόρριψη. Και 3) να θυμάται τον κανόνα 1. Το μοντέλο όσο κομψό κι αν είναι, παραμένει ένα μοντέλο στη χώρα των ιδεών. Κι αν η πραγματικότητα διαφωνήσει μαζί του, τόσο το χειρότερο γι’ αυτό! (στο σημείο αυτό θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για την τεράστια διαστροφή που επέφερε ο Πλάτωνας στην ανθρώπινη σκέψη, αλλά θα ξεφύγουμε σε άλλα χωράφια).
Tετράγωνη  αγελάδα:: Θα αναφέρω ένα ακόμη λίαν διαφωτιστικό σχετικό επιστημονικό ανέκδοτο. Ένας αγρότης λοιπόν αποτάθηκε σε επιστήμονες για να τον βοηθήσουν να αυξήσει την απόδοση της αγελάδας του σε γάλα. Οι επιστήμονες αφού έξυσαν τις κούτρες τους και μετά από πολύμηνη μελέτη, του παρέδωσαν έναν φονικού μεγέθους τόμο με τα συμπεράσματα. Δεν ξέρω αν ο δύστυχος αγρότης διάβασε έστω και μία πρόταση μετά την αρχική «Έστω τετράγωνη αγελάδα…»

:: Παρομοίως, κάτι παιδάκια με γυαλάκια που τα σπούδασε ο μπαμπάς στα LSΕ και τα Harvard (αλλά και τις ΑΣΟΕΕ, μην ξεχνιόμαστε) έμαθαν στατιστικούς κανόνες και τεχνικές, γοητεύτηκαν από την γκαουσιανή καμπύλη, έστησαν και μελέτησαν «στημένα» παίγνια (δεν αναφέρομαι στα του Μπέου και της παράγκας, αλλά σε πολύ χειρότερα!), και πέτυχαν να υπολογίζουν τον κάθε κίνδυνο (;!) που έκρυβε το μέλλον. Κοντολογίς μελέτησαν την «τετράγωνη αγελάδα» και τις γαλακτοπαραγωγικές της ικανότητες από κάθε δυνατή σκοπιά και ηδονίστηκαν από τα όμορφα θεμελιωμένα μαθηματικά και τις εξισώσεις. Τώρα όμως απέμειναν να κοιτάνε με απορημένο βλέμμα μια ωραία ζωντανή και αληθινή αγελάδα, να τους χέζει αμέριμνα όλα τα μοντέλα και τις προβλέψεις. «Μα δεν είναι δυνατόν να κάναμε λάθος. Τα μαθηματικά ήταν τόσο σωστά.»

:: Να το πω διαφορετικά; Τα μαθηματικά στα χέρια οικονομολόγου είναι σαν μια πυρηνική βόμβα στα χέρια ενός παιδιού (ή ενός ηλιθίου, διαλέγετε και παίρνετε).

:: Πως το έγραφε ο Νίτσε; Fachidioten. Ήτοι εξειδικευμένοι ηλίθιοι. Για κοιτάξτε γύρω σας…

:: Πλέον εξοργιστικές είναι οι δικαιολογίες μετά την αποτυχία και τις πτώσεις από τα σύννεφα (αλλά και η επιλεκτική αμνησία η οποία επέρχεται). «Ήταν μια μικρή παράλειψη, δεν έφταιγε το μοντέλο, αλλά μια απρόβλεπτη εξέλιξη, μία παράμετρος που, αχ, μας είχε διαφύγει, και εν τέλει, καλύτερα ένα λάθος μοντέλο παρά κανένα μοντέλο»! Αλήθεια λοιπόν, θα εμπιστευόσασταν να σας χειρουργήσει ποτέ γιατρός ο οποίος γνωρίζει τέλεια την ανατομία του …κροκόδειλου αλλά δεν έχει «ανοίξει» ποτέ άνθρωπο; Θα πηγαίνατε ποτέ να προσανατολιστείτε στο Παρίσι έχοντας στα χέρια ένα χάρτη του …Βερολίνου;
Προ αγανάκτησης:: Είναι πραγματικά εκπληκτικό και βαθύτατα ειρωνικό, ότι την ίδια δε στιγμή που οικονομολόγοι, κοινωνιολόγοι, ψυχολόγοι και λοιποί -λόγοι έχουν πάρει υψηλά τον αμανέ της βεβαιότητας και της επιστημοσύνης, οι καθ’ ύλην επιστήμονες όλο και σκύβουν ταπεινά το κεφάλι μπροστά στο «τέρας» του απρόβλεπτου. Έτσι και οι τρεις μεγάλες επιστημονικές ανακαλύψεις του 20ου αιώνα (από τις οποίες, ειρήσθω εν παρόδω, καμία δεν διδάσκεται στα ελληνικά σχολεία), η θεωρία της σχετικότητας, η κβαντική θεωρία και η θεωρία του χάους όλο και στενεύουν τα ανθρώπινα όρια αναδεικνύοντας την αδυναμία μας να χειραγωγήσουμε τον κόσμο σε απόλυτα καθορισμένη και προβλέψιμη τροχιά.

:: Ακόμη και σε συστήματα απλούστερα από την οικονομία, όπως ο …καιρός, η πρόγνωση δεν πηγαίνει πέρα από τις πέντε μέρες, και μάλιστα η 100% αξιοπιστία περιορίζεται σε μόλις λίγες ώρες. Πόσες φορές δεν βρεθήκατε μουσκεμένοι άνευ ομπρέλας ενώ η ΕΜΥ είχε προβλέψει καλοκαιρία; Αχ, αυτή η καταραμένη πεταλούδα στο Τόκιο. Το ότι αδυνατούμε όμως να την πιάσουμε δε σημαίνει ότι μπορούμε και να την αγνοήσουμε. Και όμως την αγνοούμε. Και φροντίζει να παίρνει που και που την εκδίκηση της.

:: Αν θέλετε λοιπόν αξιόπιστες προβλέψεις (έστω και …μεσοπρόθεσμες), μην εμπιστεύεστε τους οικονομολόγους, ιδιαίτερα αν είναι και νομπελίστες. Θα σας πρότεινα να «διαβάσετε» καλύτερα τη συκωταριά ενός τράγου ή τις κουτσουλιές των περιστεριών στο μπαλκόνι σας.

:: Και ας μην επιχαίρει κάποιος ότι αναφέρομαι μόνο σε «δεξιούς» ή «νεοφιλελεύθερους» οικονομολόγους. Οι μαρξιστές δε λείπουν από το κάδρο. Και όχι μόνο αυτοί που έχουν τον Μαρξ στο προσκέφαλο τους όπως ένας γέροντας μοναχός την Αγία Γραφή, σα να μην άλλαξε τίποτε τα τελευταία εκατοντάδες-χιλιάδες χρόνια. Ας μην ξεχνάμε ότι ο θείος Κάρολος ήταν από τους πρώτους που εισήγαγαν στην οικονομολογία τα καινά δαιμόνια της επιστημοσύνης και του ντετερμινισμού. Οι επίγονοι του μάλιστα τα εφάρμοσαν με άτεγκτο ορθολογισμό και τα γκούλαγκ άνοιξαν τις φιλόξενες πτέρυγες τους για όσους δεν συνεμορφώθησαν με την ιστορική νομοτέλεια.

:: Ο οποίος καημένος Μαρξ βέβαια αν με κάποιο τρόπο επέστρεφε στη γη, θα είχε πιθανότατα την τύχη του Χριστού στους Αδελφούς Καραμαζόφ του Ντοστογιέφσκι.
Μετά αγανάκτησης:: Η (οδυνηρή) συνέπεια αυτού του πλεονάσματος αυτοπεποίθησης και ελλείμματος φρόνησης ήταν η οικονομία να αποκοπεί ουσιαστικά από τη χειροπιαστή παραγωγή, με αποκορύφωμα την εφεύρεση διαφόρων μυστήριων χρηματοπιστωτικών προϊόντων τα οποία γεννούσαν χρήμα χωρίς να έχουν ως κάλυψη πραγματική αξία μεγαλύτερη από το ίδιο το χαρτί στο οποίο τυπώνονταν (και αν!). Και όλα αυτά με «μηδενικό» κίνδυνο (υπάρχει άραγε μηδενικός κίνδυνος σε τούτο τον κόσμο, όπου και στο διπλανό σπίτι να πας ελλοχεύει η πιθανότητα να πέσει στο κεφάλι σου μια «απίθανη γλάστρα»;) Οι …risk managers διαβεβαίωναν πως είτε αγόραζες ομόλογα του γερμανικού δημοσίου είτε της Άνω Μπανανίας, τα κέρδη σου ήταν εξίσου εξασφαλισμένα, αφού ο κώλος (συγγνώμη, τα νώτα ήθελα να πω) ήταν καλυμμένος από τα περίφημα CDS. Τίποτε παραπάνω από ασφάλιστρα κινδύνου δηλαδή. Όμως ακόμη και οι ασφαλιστές δεν έχουν ακόμη ανακαλύψει το χρηματόδεντρο, οπότε όταν έσκασαν οι μεγάλες κανονιές στις ΗΠΑ το 2008 σήκωσαν τα χέρια ψηλά. Κλασική ιστορία ύβρεως και νεμέσεως. Χωρίς κάθαρση όμως. Ακόμη;

:: Και στη συνέχεια, τα σκάγια πήραν δίκαιους και αδίκους, όλα τα βατράχια και τα βουβάλια του βάλτου αδιακρίτως (;). Και το ελληνικό κράτος, μηδενικής ανταγωνιστικότητας και παραγωγικότητας (εκτός εάν πρόκειται για εθνικοπατριωτικά φούμαρα και προγονολατρικές παρλαπίπες) και αποχαυνωμένο από τα φτηνά ευρω-δάνεια, ήταν ο αδύναμος κρίκος της Δύσης, ο πρώτος ο οποίος έσπασε. Όχι, λάθος. Φοβάμαι ότι ακόμη δεν έχει σπάσει…

:: Δεν ανέφερα τυχαία τη Δύση στην παραπάνω παράγραφο. Γιατί καλό είναι να αφήνουμε και τη δυτικοκεντρική μας ομφαλοσκόπηση και να έχουμε κατά νουν ότι η κρίση ΔΕΝ είναι παγκόσμια. Δεν χρειάζεται να πάμε μακριά, η άσπονδος γειτόνισσα χτυπάει διψήφια ανάπτυξη. Χώρες όπως η Κίνα και η Ινδία, οι οποίες για χρόνια έφτιαχναν φτηνά τα άι-φόουν, τα πλέι-στέσιον, τα ρούχα και τα παπούτσια μας με παιδική εργασία και μισθούς πείνας, μπαίνουν κι αυτές στο παιχνίδι και απαιτούν το μερίδιο τους στην παγκόσμια πίτα της ευημερίας (άλλη μια βαθύτερη αιτία της δυτικής κρίσης).
Και τώρα:: Δεν είμαι στο Σύνταγμα. Για πολλούς λόγους. Κάποιους κατά βάση τους περιέγραψα εδώ, με αφορμή το «Debtocracy». Δεν προσπερνώ ασφαλώς το θετικό ότι μέσα από αυτή τη διαδικασία ένας κόσμος πολιτικοποιείται και μαθαίνει να συζητά. Είναι και στιγμές όπου μόλις και καταφέρνω να καταπνίξω την παρόρμηση να πάρω την πέτρα στο χέρι μπροστά στη γλοιώδη ανικανότητα του πολιτικού κόσμου. Φοβάμαι όμως ότι μέσα από αυτή τη θολή σούπα της αγανάκτησης, της μούντζας και της τυφλής οργής που θυμίζει εξαπατημένη από την κομματοκρατία γκόμενα («μου έφαγες τα καλύτερα μου χρόνια»), πιθανότερο είναι να ξεπεταχτεί κάποιο αυταρχικό τέρας (ιστορικά άλλωστε ο όρος «αγανακτισμένοι πολίτες» κουβαλά τέτοιες φορτίσεις). Η ελληνική κοινωνία, φύσει συντηρητική έτσι κι αλλιώς, σε ταραγμένους καιρούς στρέφεται στην ασφάλεια του γνωστού τρίπτυχου, με τον τόνο να δίνουν οι νοικοκυραίοι που δεν κάνουν θόρυβο και φοβούνται για τις καταθέσεις και τις επενδύσεις τους (και σε …ελληνικά ομόλογα, ας μην το παραγνωρίζουμε αυτό!). Τέτοια στάνη, τι τυρί περιμένετε να βγάλει; Για παράδειγμα, ουαί και αλίμονο αν σε αυτή τη συγκυρία τεθεί στην κοινωνία ως ζήτημα η τύχη των μεταναστών. Είτε αμεσοδημοκρατικά είτε εκλογοδημοκρατικά, τους βλέπω τους μετανάστες τροφή για τα ψάρια του Αιγαίου.

:: Άραγε όσοι ονειρεύονται ελικόπτερα και άλλες τέτοιες υπερπαραγωγές «όπως Αργεντινή» να γνωρίζουν ότι σήμερα την Αργεντινή την κυβερνά το ίδιο κόμμα ακριβώς που οδήγησε τη χώρα στο corralito (χονδρικά το ΠΑΣΟΚ Αργεντινής); Από τον Μένεμ στον Κίρχνερ και από εκεί στη …γυναίκα του.

:: Έχει επίσης ενδιαφέρον το πόσο δέσμιοι είμαστε σε προκαταλήψεις και προμασημένες ιδέες, το γεγονός ότι ενώ η πιο «ανθελληνική» στάση στην όλη πορεία της κρίσης είναι μακράν αυτή της Γαλλίας, τα βόλια παίρνουν κυρίως τη Γερμανία. Υποθέτω να φταίει και το βεβαρημένο παρελθόν και ο άγαρμπος τευτονικός τρόπος της Αγγέλας όταν υπαγορεύει ότι «οι Έλληνες πρέπει να κάνουν τα μαθήματα τους», αλλά οι Γερμανοί π.χ. είναι αυτοί που έβαλαν στο τραπέζι τη συμμετοχή των ιδιωτών στα σενάρια διάσωσης. Από την «Ελλάς-Γαλλία συμμαχία» ούτε μια καλή κουβέντα. Για να μη μιλήσω για την παλιά προστάτιδα και απελευθερώτρια Αγγλία.

:: Θα απογοητευτώ αν όσοι φτάσατε μέχρις εδώ έχοντας διαβάσει τις προηγούμενες 1848 λέξεις, ρωτήσετε «ωραία, και τι κάνουμε»; Συνταγές σωτηρίας αλλού, κυκλοφορούν πολλές άλλωστε (ειδικά εκεί όπου υπάρχει η …ασφάλεια της μη-εξουσίας). Ακόμη και η αναζήτηση των αιτίων μου μοιάζει ώρες-ώρες μάταιη. Σαν να πεθαίνει κάποιος από έμφραγμα στο φορείο και οι γιατροί να αναλύουν τις παθολογικές αιτίες: έτρωγε σα βόδι, κάπνιζε σαν μουντζούρης, δεν κουνιόταν από την καρέκλα. Ας τη σκαπουλάρουμε πρώτα και μετά αλλάζουμε. Έτσι είναι ο άνθρωπος. Αν δε σημάνει γι’ αυτόν η καμπάνα, αισθάνεται άτρωτος.

:: Από μία άποψη είμαστε τυχεροί. Σε άλλες εποχές όλα θα λύνονταν με έναν ωραίο μεγάλο πόλεμο, η καταστροφή θα εγγυούταν τα κέρδη της ανακατασκευής, θα έμεναν και λιγότεροι άνθρωποι για να θρέψεις, πιο απελπισμένοι άρα και πιο ολιγαρκείς. Ευτυχώς οι καιροί άλλαξαν. Ή μήπως όχι; Πφφφ, προβλέψεις!

1η δημοσίευση: http://www.mic.gr

Advertisements
Post a comment or leave a trackback: Trackback URL.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: